به گزارش دیده‌بان انرژی به نقل از تابناک: فصل سرما، آزمون اصلی صنعت برق ایران برای رفع ناترازی انرژی است، نه فقط عبور از اوج مصرف تابستان چراکه درگیر تأمین هم‌زمان گاز خانگی، سوخت نیروگاه‌ها و انرژی مورد نیاز صنایع است، بااین‌حال ارزیابی واقعی آمادگی شبکه به شمارش اقدامات یا اعلام مناسب‌بودن ذخایر محدود نمی‌شود.
در این مسیر باید مشخص باشد چه میزان سوخت در مخازن قابل استفاده است، روزانه چه حجمی از گاز به نیروگاه‌ها تحویل داده می‌شود و چه مقدار از ظرفیت تولید برق در شرایط محدودیت سوخت واقعاً در دسترس خواهد بود.
این ارزیابی امسال اهمیت بیشتری دارد زیرا گزارش‌های منتشر شده درباره آسیب به تأسیسات فرآورش گاز، از کاهش بخشی از ظرفیت تأمین حکایت دارند. در چنین شرایطی، مسئله اصلی نه پیش‌بینی قطعی خاموشی بلکه سنجش فاصله میان آمادگی اعلام‌شده و توان واقعی شبکه برای عبور از روزهای سرد است.
آمارها چه چیزی را نشان می‌دهد؟
احسان ذبیح‌زاده، سخنگوی صنعت برق، از پیش‌بینی ۶۰ اقدام عملیاتی برای مدیریت دوره ۱۰۰ روزه سرما خبر داده؛ دوره‌ای که بنا بر توضیحات او از نیمه آذر آغاز می‌شود. این برنامه مجموعه‌ای از اقدامات در بخش تولید، سوخت‌رسانی، شبکه انتقال و مدیریت مصرف را در بر می‌گیرد.
تکمیل تعمیرات ضروری نیروگاه‌ها، توسعه تولید تجدیدپذیر، آماده‌سازی نیروگاه اتمی بوشهر برای بازگشت به مدار، بهره‌برداری بهینه از نیروگاه‌های برق‌آبی و اولویت‌دادن به واحدهای حرارتی پربازده از جمله محورهای اعلام‌شده است. تعمیر کریدورهای اصلی انتقال برق نیز برای جلوگیری از محدودیت انتقال توان در دستور کار قرار دارد.
بااین‌حال، تعداد اقدامات به‌تنهایی شاخص کافی برای سنجش آمادگی نیست. ممکن است چند اقدام، اثر مهمی بر افزایش تولید یا کاهش مصرف سوخت داشته باشند، درحالی‌که برخی دیگر بیشتر جنبه پشتیبانی و نگهداری دارند.
برای ارزیابی عملکرد برنامه، انتشار شاخص‌هایی مانند تعداد مگاوات ظرفیت تعمیرشده و آماده‌به‌کار، میزان افزایش تولید تجدیدپذیر، درصد تکمیل مخازن نیروگاهی و مقدار سوخت تحویلی به هر نیروگاه ضروری است. تا زمانی که چنین داده‌هایی منتشر نشود، «۶۰ اقدام» را باید برنامه‌ای اعلام‌شده برای مدیریت ریسک دانست، نه اثباتی مستقل بر تضمین تأمین برق در تمام روزهای زمستان.
وابستگی برق به گاز؛ گلوگاه اصلی زمستان
طبق اعلام سخنگوی صنعت برق، بیش از ۸۰ درصد سوخت مصرفی نیروگاه‌های حرارتی از گاز طبیعی تأمین می‌شود. این وابستگی، شبکه برق را به وضعیت شبکه گاز پیوند می‌دهد؛ شبکه‌ای که در زمستان باید افزایش مصرف خانگی و تجاری را نیز پوشش دهد. اداره اطلاعات انرژی آمریکا در گزارش تحلیلی خود درباره ایران نوشته که مصرف گاز کشور در سال ۲۰۲۳ به‌طور متوسط حدود ۸٫۹ تریلیون فوت مکعب بود؛ معادل تقریباً ۲۵۲ میلیارد مترمکعب در سال.
برآورد آژانس بین‌المللی انرژی نیز مصرف گاز ایران در سال ۲۰۲۴ را حدود ۲۶۰ میلیارد مترمکعب نشان می‌دهد. این ارقام مربوط به سال‌های کامل گذشته‌اند و نباید به‌عنوان میزان تولید یا عرضه روزانه امسال تفسیر شوند؛ بااین‌حال، مقیاس بالای مصرف داخلی و حساسیت توازن عرضه و تقاضا را روشن می‌کنند.
در فصل سرد با افت دما، مصرف خانگی و تجاری افزایش می‌یابد و شبکه گاز باید این تقاضا را در اولویت قرار دهد. گزارش‌ها نشان می‌دهد بخش خانگی و تجاری در سال ۲۰۲۲ حدود ۳۳ درصد، صنعت از جمله پتروشیمی حدود ۲۷ درصد و بخش نیروگاهی حدود ۲۸ درصد مصرف گاز ایران را به خود اختصاص داده بودند.
این سهم‌ها به سال ۲۰۲۲ مربوط‌اند و ترکیب مصرف در سال جاری ممکن است متفاوت باشد؛ اما نشان می‌دهند که تأمین گاز نیروگاه‌ها بخشی از رقابت میان چند مصرف‌کننده بزرگ است. بنابراین، ارزیابی آمادگی زمستانی باید بر حجم واقعی گاز تخصیص‌یافته به نیروگاه‌ها در روزهای سرد متمرکز باشد، نه صرفاً ظرفیت اسمی تولید گاز کشور.
کاهش ظرفیت با آسیب به تأسیسات گاز
شرکت ملی گاز ایران در گزارشی آورده که آسیب به چهار تأسیسات فرآورش گاز، حدود ۲۳۰ میلیون مترمکعب در روز از ظرفیت فرآورش را از دسترس خارج کرده که این رقم از نظر فنی باید دقیق خوانده شود: کاهش ظرفیت فرآورش الزاماً به معنای کاهش قطعی و هم‌اندازه تولید یا عرضه روزانه گاز نیست.
میزان اثر واقعی به وضعیت تأسیسات آسیب‌دیده، امکان انتقال گاز به واحدهای دیگر، ظرفیت خالی سایر پالایشگاه‌ها، محدودیت‌های شبکه و زمان تعمیرات بستگی دارد. آژانس بین‌المللی انرژی نیز در گزارش بازار گاز خود در سال ۲۰۲۶ نوشته آسیب‌های اولیه به تأسیسات عسلویه می‌توانست بر حدود ۱۲ درصد تولید گاز ایران، معادل نزدیک به ۱۰۰ میلیون مترمکعب در روز، اثر بگذارد؛ این برآورد به مرحله و زمان مشخصی از رخداد مربوط است و با رقم ظرفیت فرآورش یکسان نیست.
بر اساس گزارش وزیر نفت، حدود ۱۰۰ میلیون مترمکعب در روز از ظرفیت فرآورش ازدست‌رفته از طریق ظرفیت سایر تأسیسات جبران شده بااین‌حال برای سنجش وضعیت فعلی باید روشن شود چه میزان از ظرفیت آسیب‌دیده بازسازی شده، تولید واقعی روزانه چقدر است و چه مقدار گاز قابل تحویل به شبکه سراسری باقی مانده است.
بدون انتشار این ارقام، تبدیل رقم ۲۳۰ میلیون مترمکعب به ادعای «کسری روزانه گاز به همین میزان» از نظر تحلیلی قابل دفاع نیست.
ذخایر سوخت مایع؛ ضربه‌گیر ضروری، نه جایگزین!
وزیر نفت شهریور ۱۴۰۵ از برنامه ذخیره‌سازی حدود ۳٫۵ میلیارد لیتر سوخت مایع تا ابتدای آبان خبر داده بود. سخنگوی صنعت برق نیز در اواخر مهر وضعیت ذخایر را مطلوب توصیف کرده، اما گفته که بخشی از ظرفیت مخازن هنوز باید تکمیل شود. تفاوت میان «هدف اعلام‌شده برای ذخیره‌سازی» و «موجودی قابل استفاده در یک تاریخ مشخص» اهمیت دارد: برای تأیید تحقق هدف باید آمار نهایی موجودی، تفکیک نوع سوخت و وضعیت مخازن منتشر شود.
حتی اگر ذخیره اعلام‌شده به‌طور کامل محقق شود، رقم لیتر به‌تنهایی نشان نمی‌دهد نیروگاه‌ها چند روز قادر به تولید برق خواهند بود. این محاسبه به ترکیب گازوئیل و نفت‌کوره، نرخ مصرف هر واحد، توان تولیدی، دسترسی به خطوط انتقال و محدودیت‌های زیست‌محیطی بستگی دارد.
افزون بر آن، ذخیره موجود باید در طول فصل با تحویل مستمر سوخت جایگزین تکمیل شود؛ زیرا نیروگاه‌ها در صورت محدودیت گاز، سوخت مایع را با سرعتی متناسب با میزان تولید مصرف می‌کنند.
سخنگوی صنعت برق نیز تداوم تخصیص گاز و تحویل سوخت مایع در طول دوره سرد را شرط عبور موفق از زمستان دانسته بنابراین، ذخیره اولیه شرط مهم آمادگی است، اما به‌تنهایی تضمین‌کننده پایداری عرضه در یک دوره طولانی نیست.
برق قابل تولید، مهم‌تر از ظرفیت نصب‌شده
در ارزیابی زمستان باید میان ظرفیت اسمی نیروگاه‌ها و ظرفیت عملیاتی تمایز گذاشت. یک واحد ممکن است از نظر فنی نصب شده باشد، اما به‌دلیل تعمیرات، محدودیت سوخت یا مشکلات انتقال، نتواند در زمان نیاز با تمام توان تولید کند.
از سوی دیگر، حتی تولید کافی در نیروگاه‌ها لزوماً به معنای امکان رساندن برق به همه مناطق نیست؛ محدودیت خطوط انتقال و پست‌های برق می‌تواند در نقاط مشخص شبکه گلوگاه ایجاد کند. از همین رو، تأکید وزارت نیرو بر تعمیرات شبکه و کریدورهای انتقال، در کنار آماده‌سازی نیروگاه‌ها، از نظر فنی اهمیت دارد.
برنامه توسعه تجدیدپذیرها نیز می‌تواند بخشی از فشار بر سوخت نیروگاهی را کاهش دهد؛ اما اثر آن باید با داده‌های تولید واقعی سنجیده شود. ظرفیت نصب‌شده خورشیدی و بادی با انرژی تحویلی در ساعات اوج تقاضا یکسان نیست و تولید آنها به شرایط جوی وابسته است. همچنین، بازگشت نیروگاه اتمی بوشهر به مدار می‌تواند به تأمین برق کمک کند، ولی میزان اثر آن به زمان واقعی اتصال و توان تحویلی بستگی دارد.
برای قضاوت درباره این اقدامات، اعلام ظرفیت آماده‌به‌کار، تولید روزانه هر منبع و میزان سوخت صرفه‌جویی‌شده مفیدتر از اعلام کلی پیشرفت پروژه‌هاست.
چه داده‌هایی باید منتشر شود؟
برای آن‌که ادعای آمادگی زمستانی قابل راستی‌آزمایی باشد، وزارت نیرو و وزارت نفت باید دست‌کم پنج شاخص را به‌صورت منظم منتشر کنند:
– حجم گاز تحویلی به نیروگاه‌ها در مقایسه با برنامه روزانه
– موجودی قابل استفاده گازوئیل و نفت‌کوره و درصد تکمیل مخازن
– ظرفیت تولید آماده‌به‌کار پس از کسر واحدهای خارج از مدار
– میزان برق تولیدشده از منابع حرارتی، برق‌آبی، هسته‌ای و تجدیدپذیر
– محدودیت‌های اعمال‌شده بر مصرف گاز صنایع و برق مشترکان در صورت بروز فشار بر شبکه.
انتشار این اطلاعات به تفکیک روز و منطقه، امکان می‌دهد میان محدودیت مقطعی، کمبود سوخت و ضعف شبکه تمایز گذاشته شود. در کنار این شاخص‌ها، باید روشن باشد که برنامه مدیریت مصرف در چه شرایطی فعال می‌شود، اولویت‌بندی میان مصرف خانگی و صنعتی بر چه مبنایی صورت می‌گیرد و برای کاهش تولید گاز یا تأخیر در سوخت‌رسانی چه سناریوهای جایگزینی تعریف شده است.
این موارد نه به معنای پیش‌بینی قطعی خاموشی، بلکه بخشی از مدیریت شفاف ریسک در شبکه‌ای است که بخش عمده سوخت نیروگاه‌های حرارتی آن به گاز وابسته است.
۶۰ اقدام عملیاتی وزارت نیرو نشان می‌دهد برای عبور از زمستان، برنامه‌ای هماهنگ میان تولید برق، سوخت‌رسانی، شبکه انتقال و مدیریت مصرف در دستور کار قرار گرفته است. ذخایر سوخت مایع، تعمیرات نیروگاهی و بازگشت ظرفیت‌های تولید می‌توانند احتمال بروز اختلال را کاهش دهند؛ اما نتیجه نهایی به تداوم تحویل گاز و سوخت مایع، آمادگی واقعی واحدها و وضعیت شبکه در روزهای اوج سرما بستگی دارد.
در شرایطی که بخشی از ظرفیت فرآورش گاز آسیب دیده، ارزیابی کارشناسی باید بر داده‌های عملیاتی روزآمد تکیه کند. تا زمانی که ارقام قابل مقایسه درباره موجودی سوخت، گاز تحویلی و ظرفیت آماده‌به‌کار منتشر نشده، نه می‌توان ادعای تضمین کامل برق را اثبات‌شده دانست و نه صرفاً بر پایه گزارش آسیب‌ها، وقوع خاموشی را قطعی اعلام کرد.
معیار اصلی، عملکرد واقعی شبکه در روزهای سرد و شفافیت داده‌هایی است که این عملکرد را قابل سنجش می‌کند.
